Yazan : Ahmet Aladağ (İmam – Hatip)
Memur-Sen E Çemişgezek Başkanı
Çemişgezek tarih boyunca Urartu, Bizans, Selçuklu, Akkoyunlu, Safevi ve Osmanlı medeniyetlerinin kesişim noktasında yer alan kadim bir yerleşim merkezidir. Yakın siyasi ve askeri tarihte de stratejik önemini koruyan ilçe, Doğu Anadolu ile İç Anadolu bölgeleri arasında kritik bir geçiş koridoru vazifesi görmüştür.
Birinci Dünya Savaşı Kafkas Cephesi askeri harekatı esnasında, Rus ordusunun Erzurum ve Erzincan hatlarını işgaliyle birlikte Çemişgezek coğrafyası fiziki bir işgale uğramamış olsa da cephe gerisindeki en kilit askeri ikmal, lojistik, sağlık ve manevi tahkimat üssü haline gelmiştir. Bu araştırma, resmi askeri arşiv belgeleri ile bölgede yürütülen sözlü tarih saha çalışmalarından elde edilen birinci ağızdan tanıklıkları sentezleyerek, Çemişgezek ve çevresinin askeri tarihini kayıt altına almayı amaçlamaktadır.
https://www.facebook.com/share/p/1B5zETGte1/?mibextid=wwXIfr
1. Cephe Gerisinde Askeri Altyapı, Menzil Hizmetleri ve İnanç Haritası
Hozat Askerlik Alım Merkezi ve Seferberlik: Birinci Cihan Harbi seferberlik ilanı döneminde Çemişgezek mülki sınırlarında müstakil bir askerlik şubesi bulunmadığından, bölgedeki askeri toplama, kayıt ve cepheye sevk işlemleri doğrudan idari olarak bağlı bulunan Hozat Askerlik Alım Merkezi üzerinden yürütülmüştür. Çemişgezek ve mülki köylerindeki yükümlüler, cephe hattına sevk edilmek üzere ilk toplama noktası olan Hozat askeri birliğine sevk edilmişlerdir.
Elazığ – Pertek Lojistik Geçiş Hattı: Bölgedeki askeri hareketlilik ve sevkiyat stratejisi, Elazığ ve Pertek kıyı şeridinin coğrafi yakınlığı nedeniyle ortak bir savunma hattı üzerinde şekillenmiştir. Albay Halid Beyin Deli Halit Paşa Pertek ve Ulukale güzergahını kullanarak hızlı bir askeri manevrayla Çemişgezek mülki sınırlarına intikal edebilmesi, bu lojistik hattın askeri harekat kabiliyeti açısından ne kadar hayati olduğunu ortaya koymaktadır.
Menzil Hastaneleri ve Epidemi Süreci: Erzincan hattının düşmesinin ardından bölgeye yönelik yoğun bir sivil muhacir akını gerçekleşmiştir. Bu nüfus yığılması, kıtlık ve yetersiz beslenme şartlarıyla birleştiğinde büyük bir tifüs salgınına yol açmıştır. Cepheden tahliye edilen hasta ve yaralı askerler, Çemişgezek bünyesindeki geçici Hilal-i Ahmer Kızılay menzil hastanelerinde tedavi altına alınmış, durumu kritik olan askeri unsurlar ise Keban ve Harput üzerinden iç bölge hastanelerine sevk edilmiştir.
İnanç Haritası ve Cephenin Manevi Gücü: Kafkas Cephesi askeri harekatında ordunun sadece fiziki ve lojistik değil, manevi altyapısı da bu topraklardan beslenmiştir. Çemişgezek merkezindeki Tekke Mahallesi’nde medfun bulunan kadim Bayram Baba Türbesi, fetihten beri bölgeyi mayalayan Horasan erenleri ve derviş silsilelerinin bu topraklardaki en büyük köküdür.
Bu köklü inanç haritasının üzerine, Birinci Dünya Savaşı döneminde Üçüncü Ordu bünyesinde Tabur İmamlığı yapan ve Şeyh Muhammed Küfrevi hazretlerinin müridi olan Harputlu İmam Efendinin Hafız Osman Bedreddin Erzurumî manevi irşadı eklenmiştir. Cephe hattında ve gerisinde askerlerin maneviyatını en üst seviyede tutan İmam Efendinin bölge askerleri üzerindeki bu manevi tesiri, cephedeki direniş azmini doğrudan perçinlemiştir.
2. Cephe Tanıklıkları, Firar ve Esaret Destanları
Komerli Ali Dede’nin Apaydın Esaret ve Yaşam Mücadelesi: Hozat askeri toplama merkezinden hareketle Erzurum, Köprüköy ve Horasan güzergahını izleyerek Karaurgan cephe hattına intikal eden askeri kafilede yer alan Sarıbalta Komer köyü mensubu 17 gençten yalnızca Ali Apaydın Eşikoğlu vatan toprağına sağ dönebilmiştir. Mustafa Baran, Ali Hamo ve Ali Munzuroğlu gibi diğer askeri neferlerin akıbeti kış şartlarında ve esaret altında meçhul kalmıştır.
Saha Şartlarında Acil Tıbbi Müdahale: Karaurgan muharebelerinde ağır yaralanan Ali Dede, dondurucu soğuk altında kanamayı durdurabilmek amacıyla nehir yatağındaki taşları birbirine vurarak toz haline getirmiş ve bu taş tozunu açık yarasına tampon olarak uygulamıştır. Bu yerel tıbbi müdahale, askerin kan kaybından ölmesini engellemiştir.
Esaret Süreci ve Rus Devriyesi ile Temas: Yaralı vaziyette cephe hattındaki kamışlıklara saklanan Ali Dede, Rus keşif devriyeleri tarafından tespit edilmiştir. Müfreze içerisindeki Türkçe bilen bir Rus askeri vasıtasıyla sorgulanmıştır. Bu esnada infaz edilme tehlikesi atlatmış, araya giren diğer Rus askerlerinin müdahalesiyle sağ olarak esir kampına sevk edilmiştir.
Arpaçay Geçişi ve Memlekete Avdet: Rusya içlerindeki esir kamplarında geçen 7 yıllık sürenin ardından Maraşlı bir kader arkadaşıyla firar eden Ali Dede, aylarca yaya olarak ilerleyerek Türkiye-Rusya sınır hattını oluşturan Arpaçay nehrine ulaşmıştır. Nehrin karşı kıyısındaki bir çiftçinin nehir üzerinden öküzleri vasıtasıyla sağladığı lojistik destek sayesinde Ali Dede akıntıyı aşarak vatan toprağına geçmeyi başarmıştır. Ancak fiziksel olarak zayıf düşen Maraşlı arkadaşı akıntıya kapılarak şehit olmuştur.
Toplumsal Dayanışma ve Yeniden Tutunma: Yıllar sonra köyüne perişan bir halde, bit ve pire istilası altında dönen gazi, ailesinin ve çocuklarının salgın hastalıklar nedeniyle vefat ettiğini ve evinin yıkıldığını görünce psikolojik bir yıkım yaşamış ve Rusya ya geri dönme kararı almıştır. Ancak Komer köyü sakinlerinin müşterek maddi ve manevi dayanışması, kendisine yeni bir yaşam alanı ve aile düzeni kurulması vaadiyle gazi vatan toprağında kalmaya ikna edilmiştir. Kaynak; Ali Munzuroğlu’nun (sonradan soyadı değişen) torunu Ali Doğan ve diğer köy büyüklerinden aktarılan yerel şahitliklerdir.
Mehmet Bal’ın Sarıkamış Yolunda Başlayan Sadakat Destanı: Sarıkamış cephesine intikal etmek üzere yola çıkan Mehmet Bal ve üç silah arkadaşı, henüz cephe hattına varamadan Köprüköy ile Horasan arasındaki bölgede Rus askeri unsurları tarafından kuşatılarak esir alınmışlardır.
Aras Nehrinden Firar: Gece şartlarında oluşan yoğun sisten ve tek bir nöbetçinin bulunmasından istifade eden Mehmet Bal, fiziksel gücü sayesinde kendi bağlarını ve ardından üç arkadaşının bağlarını sessizce çözmüştür. Askeri kafile, Rus nöbetçinin ters istikamete yöneldiği an Aras Nehrinin dondurucu sularına atlayarak firar eylemini gerçekleştirmiştir. Nehir yatağındaki kamışlıklar ve kavaklıklar firarın gizlenmesine askeri siper oluşturmuştur.
Siper Arkadaşlığı ve Can Yükü: Hasankale ormanlık alanına ulaşıldığında, gruptaki en zayıf askeri nefer fiziki tükenmişlik nedeniyle yürüyemez hale gelmiş ve kendisinin bırakılmaması için ricada bulunmuştur. Mehmet Bal, Erzurum un çetin kış şartlarını, Bingöl ün sarp dağ geçitlerini ve Elazığ coğrafyasını aşarken bu işgöremez haldeki silah arkadaşını kilometrelerce sırtında taşımış ve ona fiziki destek olmuştur. Bu amansız sadakat mücadelesi neticesinde, firar eden dört askeri unsurun tamamı sağ salim Çemişgezek topraklarına ulaşmayı başarmıştır. Bu vaka, cephedeki insani sadakat ve askeri dayanışmanın en somut örneklerinden biridir.
Meydandaki Meçhul Asker Anıtı: Eski Çemişgezek şehir meydanında yer alan ve üzerinde herhangi bir kitabe veya isim bulunmayan tarihi dikilitaş, mezar yeri bilinmeyen tüm adsız Çemişgezekli şehitlerin anısını yaşatan bir Meçhul Asker Anıtı niteliğindedir. Bu kültürel hafıza unsuru, koruma altına alınması amacıyla günümüzde İlçe Bölük Komutanlığı bahçesinde muhafaza edilmektedir.
3. Bölgesel Direniş Tarihi: Eşek Meydanı Muharebesi 5 Mart 1916
Albay Halid Bey’in 1915 Yılı Öncü Zaferi: Bölgedeki askeri boşluktan yararlanarak Çemişgezek mülki sınırlarına sızmaya çalışan Rus öncü keşif kolları, Albay Halid Bey Deli Halit Paşa komutasındaki 36. Hafif Süvari Alayı tarafından ilçenin kuzey kırsalında stratejik bir manevrayla bozguna uğratılmıştır.
Sızma Güzergahı ve Muharebe Alanı: 5 Mart 1916 tarihinde Rus nizami birliklerinin, askeri coğrafya ve yerel saha tahminlerine göre Pülümür – Aliboğazı hattı üzerinden sızarak Çemişgezek sınırlarına ulaştığı tespit edilmiştir. Sarp dağ koridorlarını aşarak Fırat hattına inmek ve stratejik nehir kontrolünü ele geçirmek isteyen Rus keşif kolları, Koçolu Mezrası karşısında yer alan, eski ismi Ekirek yeni ismi Gözlüçayır mevkisindeki Eşek Meydanı alanında kıstırılmıştır.
Aliboğazı Eşiğinde Millî Direniş: Millî Eğitim Bakanlığı MEB arşiv kayıtlarında da resmi olarak Eşek Meydanı ismiyle tescilli olan bu muharebe alanı, yerel halkın canlı hafızasıyla tamamen örtüşmektedir. Coğrafi olarak sarp, geçit vermez yapısı ve derin kanyonlarıyla bilinen stratejik Aliboğazı mevkii sınırlarındaki bu hatta ilerleyen Rus ordusu, Albay Halid Bey komutasındaki düzenli askeri birlikler, Hamidiye Alayları ve vatansever Çemişgezek halkından teşkil edilen milis kuvvetlerinin müşterek direnişiyle ağır bir yenilgiye uğratılarak geri püskürtülmüştür. Bu sarp yapı, taşıdığı yüksek stratejik koruma dalgası sebebiyle yakın tarihte ve günümüzde PKK terör örgütü tarafından da bir üslenme alanı olarak kullanılmak istenmiştir.
Mühimmat Kalıntıları ve Saha Bulguları: Muharebenin yaşandığı sahada askeri hareketliliğin fiziki izleri uzun yıllar varlığını korumuştur. Koçolulu İsmet Aksakal ın şahitliğine göre, Rus ordusundan geri kalan patlamamış top mermileri yakın tarihe kadar sahada gözlemlenmiştir. Nitekim bölge sakinlerinden Kamil oğlu Hasan Karadağ ın arazide bulduğu askeri mühimmatı deneme amacıyla ateşe atması neticesinde büyük bir infilak hadisesi yaşanmıştır. Ayrıca dönemin yerel yaşlılarının anlatımlarında, muharebe alanında imha edilen düşman cesetlerinin bölgedeki devasa kartallar tarafından temizlendiğine dair sözlü kültür anlatıları mevcuttur.
4. İleri Harekat ve Erzincan’ın Kurtuluş Koridoru: Çemişgezek – İliç – Kemah Hattı 1918
1917 Rus İhtilali sonrasında Rus ordusunun bölgeden çekilmesiyle meydana gelen otorite boşluğunda, sivil halka yönelik katliam eylemlerine girişen Ermeni silahlı çetelerine karşı Türk ordusu taarruz harekatı başlatmıştır. Çemişgezek savunmasıyla lojistik ve askeri tahkimatını tamamlayan Albay Halid Bey Deli Halit Paşa komutasındaki İkinci Kafkas Tümeni, Erzincan ı kurtarmak amacıyla kuzeybatı istikametinde askeri takibe geçmiştir.
Kurtuluşun Stratejik Güzergahı: Askeri arşiv belgeleri ve harekat günlükleri, Erzincan a yönelik ileri harekatın doğrudan Çemişgezek – İliç – Kemah dağlık ve nehir koridoru üzerinden icra edildiğini doğrulamaktadır. Halid Beyin askeri birlikleri, sarp vadileri süratle aşarak düşman unsurlarını Kemah hattında sıkıştırmıştır.
Erzincan Suyu Karasu Eşiği ve Askeri Emir Komuta: Taarruz esnasında Türk birliklerinin karşısına, Kemah coğrafyasında debisi yüksek olan ve geçit vermeyen Erzincan Suyu Fırat Nehrinin kolu Karasu çıkmıştır. Geri çekilen unsurlar tarafından köprülerin tahrip edilmiş olması, askeri harekatı durma noktasına getirmiştir.
Ezan Komutu ve Nehir Yarması: Bölgenin canlı hafızası olan rahmetli Terzi Kenanın Kenan Terzioğlu kuşaktan kuşağa aktardığı tarihi aile hatıratına göre; ordunun nehir karşısında yaşadığı tereddüdü gören Deli Halit Paşa, askeri birliklere yüksek sesle Ezan okutmuştur. Ezanın hitamında askerlerine, Şimdi atlayın geçin, bir şey olmaz! Akıntıya kapılanlar olsa da korkmayın! kesin emrini vermiştir. Bu manevi kuvvet telkin eden emirle azgın sulara atlayan Türk askeri, bazı zayiatlar verilmiş olsa da nehrin karşı kıyısına geçerek cepheyi yarmayı başarmıştır. Bu nehir geçişi, Kemah ın ve hemen ardından 13 Şubat 1918 de Erzincan ın tamamen kurtarılmasını sağlayan en kritik askeri eşik olarak tarihe geçmiştir.
Araştırma Kaynakçası ve Hafıza Kayıtları
Sözlü Tarih Belgeleri ve Birinci Ağızdan Şahitlikler:
Sarıkamış Karaurgan cephesinde savaşan ve Rusya bozkırlarında 7 yıl esaret çektikten sonra köyü Komer e Sarıbalta tek başına dönebilen gazi Ali Eşikoğlu’nun Apaydın ailesinden, torunlarından ve köy büyüklerinden aktarılan yerel şahitlikler.
Mehmet Bal’ın Aras Nehrinden kaçış ve Hasankale ormanlarından Çemişgezek’e uzanan omuz omuza sadakat yolculuğuna dair torunu Tahir Bal tarafından aktarılan yerel aile hafızası kayıtları.
Rus sızma hareketine dair Pülümür – Aliboğazı – Gözlüçayır intikal hattına ilişkin bölge köylülerinin tarihsel saha tahminleri ve coğrafi gözlemleri.
Eşek Meydanı’ndaki çatışma kalıntılarına ve patlayan top mermilerine dair Koçolulu İsmet Aksakal ve Kamil oğlu Hasan Karadağ’ın yerel hafıza kayıtları.
Deli Halit Paşa’nın Çemişgezek sonrası Kemah-Erzincan Suyu taarruz hattındaki ezan emir komutasına ve nehir geçişine dair rahmetli Terzi Kenanın Kenan Terzioğlu sözlü aile kuşak hatıratı anlatımları.
Çemişgezek Tekke Mahallesi Bayram Baba Türbesi kadim sufi gelenek ve fetih dervişleri silsilesi yerel arşiv kayıtları.
Tabur İmamlığı ve Kafkas Cephesi manevi tahkimatına dair Harput vilayeti sakinleri ve İmam Efendi Hafız Osman Bedreddin Erzurumî silsilesi sözlü aktarımları.
Yazılı Eserler, Hatıratlar ve Akademik Kaynaklar:
Mareşal Fevzi Çakmak, Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Cephesi Harekatı, Ankara. (Özellikle 1918 başındaki Erzincan, İliç ve Kemah ileri harekat planlarını, nehir geçiş noktalarını askeri coğrafya açısından teyit etmektedir).
Prof. Dr. Bingür Sönmez, Sarıkamış: Kafkas Cephesi, İstanbul.
Mehmet Beşikçi, Cihan Harbi’ni Yaşamak ve Hatırlamak: Osmanlı Askerlerinin Günlükleri ve Hatıratlarında Birinci Dünya Savaşı, İstanbul.
Prof. Dr. İbrahim Yılmazçelik, Harput Vilayeti Salnameleri ve İdari Yapı Çalışmaları, Elazığ.
Resmi ve Askeri Arşiv Kayıtları:
T.C. Genelkurmay ATASE Daire Başkanlığı Birinci Dünya Savaşı Kataloğu (Kafkas Cephesi, İkinci Kafkas Tümeni’nin Çemişgezek-Kemah-Erzincan taarruz jurnalleri, istihbarat raporları ve nehir intikal askeri yazışmaları).
T.C. Millî Eğitim Bakanlığı MEB Coğrafi ve Tarihi Yer Adları Tescil Arşiv Kayıtları (Eşek Meydanı Mevkii Kayıtları).
Saha Araştırması, Veri Derleme ve Sözlü Tarih Koordinasyonu:
Memur-Sen Çemişgezek eski İlçe Başkanı, İmam Hatip Ahmet Aladağ Saha Çalışması
