Anasayfa / MAKALE / KAFKAS CEPHESİ HARŞİT VADİSİ SAVUNMASI: TARİHÎ SAHA ARAŞTIRMALARI VE ŞEHİTLİKLER

KAFKAS CEPHESİ HARŞİT VADİSİ SAVUNMASI: TARİHÎ SAHA ARAŞTIRMALARI VE ŞEHİTLİKLER

Birinci Dünya Savaşı’nın üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmesine rağmen, Doğu Karadeniz’in sarp dağları, derin vadileri ve akarsuları, o yıllarda yaşanan büyük askerî mücadelenin izlerini taşımaya devam etmektedir. Giresun’un Doğankent ilçesinden geçerek Karadeniz’e dökülen Harşit Irmağı ve çevresi, Kafkas Cephesi’nin en stratejik savunma hatlarından birini oluşturmuştur.

Vadinin dağlık yapısı, geçitleri ve köprüleri, dönemin askerî hareketliliğini doğrudan etkilemiştir. İlim Kültür Tarih Araştırmaları Merkezi (İKTAV) ve Devr-i Âlem Belgesel TV programı kapsamında yürütülen belgesel çekimleri ile tarihçi-yazar Seyit Güvendi’nin Harşit Irmağı kıyısındaki Doğankent merkezli saha araştırmaları, bölgenin askerî, toplumsal ve kültürel mirasını gün yüzüne çıkarmaktadır.

Harşit Vadisi’nin Stratejik Önemi ve Coğrafi Yapısı

Rus kuvvetlerinin Doğu Karadeniz yönündeki ilerleyişi karşısında Harşit Vadisi, Osmanlı savunmasının can damarlarından biri olmuştur. Harşit Irmağı’nın iki yakasındaki tepeler ve geçitler, yalnızca birer coğrafi unsur değil; ilerleme, savunma, ikmal ve geri çekilme güzergâhları olarak kullanılmıştır. Bu tarihî hafıza dört temel eksende değerlendirilmektedir:

  • Askerî savunma mevzileri ve birliklerin konuşlandığı alanlar.
  • Yerel milis kuvvetleri ve sivil halkın cepheye katkıları.
  • İaşe, mühimmat, ulaşım ve sağlık hizmetlerinin yürütüldüğü lojistik merkezler.
  • Şehitlikler, mezarlar, sözlü tarih anlatıları ve günümüze ulaşan fiziki kalıntılar.

Harşit Savunması’nda Askerî Mevziler

Araştırma notları ve saha incelemeleri doğrultusunda, Harşit Irmağı’nın her iki yakasında geniş bir savunma coğrafyası kurulduğu görülmektedir. Bu alanların tam koordinatlarının haritalandırılması ve askerî arşivlerle desteklenmesi tarihi envanter açısından büyük önem taşımaktadır.

Doğu Yakası (Görele Tarafı) Mevzileri:

  • Orta Cami – Kurbanlık Kalesi – Belen
  • Bedrama Kalesi (Karaahmetli–Alanyurt)
  • Kuzgun köyü, Çınarçık (Üçüncüoğlu) Mahallesi
  • Kozköy, Karacakaya ve Topçutepe
  • Çatakbaşı, Dibek Gıranı
  • Şadı, Keltaş Yaylası
  • Kanyaş, Ev Arkası, Erikbeli, Uluköy sırtları ve Zigana
  • Kadırga ve İkisu sırtları, Vauf Dağı, Sultan Murat Yaylası

Bu noktalarda Sekü Kestanebeli, Güdül Çönge, Hocalı, Potinkaya ve Uluköy çevresinde küçük birliklerin ve milis kuvvetlerinin konuşlandığı bilinmektedir.

Batı Yakası (Birinci Mevzi Grubu):

  • Tirebolu çevresi: Ayana, İnköybaşı, Çatal Armut Tepesi, Üçtepe ve Armutlubük
  • Şaban Kalesi ve Dört Diveantepesi
  • Ataköy (Garga köyü) ve Zeman Tepesi
  • Oyraca Akakbaşı (Günalan), Espiye Adabük, Yukarı Boynuyoğun köyü
  • Yaşmaklı Ağaçbaşı ve Tilkicek köyü

Batı Yakası ve İç Kesimlerdeki Diğer Mevziler:

  • Doğankent ve Çevresi: Oyraca, Dandu Tepesi, Yeniköy, Doymuş köyü (Çeler), Gökçebey, Çakrak, Öküz Çekeceği, Gürgentepesi, Gölcüvez.
  • Şadı Yaylaları: Ocakyanı, Eskioba, Ayıt Kayabaşı, Üçtaş, Kez, Alacakinek, Paçacı, Çatakçayır Yaylaları, Kuruobuz Tepesi.
  • Diğer Dağlık Alanlar: Söğüteli (Akdoğan, Manastırbaşı), Efik Dağı, Kazıkbeli Yaylası, Gavur Dağları, Artebel Gölleri bölgesi.

Yerel Direniş ve Milis Kuvvetleri

Harşit savunması yalnızca düzenli ordu birlikleriyle değil, köylerini ve geçitleri savunan yerel halkın, milislerin ve gönüllülerin olağanüstü gayretleriyle yürütülmüştür. Yerel hafızada yaşatılan, resmî ve askerî kayıtlarla da doğrulanması gereken milis ve gönüllü isimleri şöyledir:

  • Tirebolu Merkez: Hasan Paşa, Hoçuroğlu Hüseyin.
  • Orta Cami & Karaahmetli: Hamzo Abdullah, Eynesilli Hamzabaşoğlu Yan Osman, Kara Mustafa, Kadıoğlu Hasan.
  • Köseler, Aslancık & Örenkaya: Hallo Rasim, Türüdo Ali, Şahan Hasan, Cüro Tevfik, Çakır Dayı.
  • Zendin & Ataköy: Bilal Çavuş, Velo Osman, Yılmazo Halil.
  • Oyraca: Cilo Yusuf, Köso Tufan, Karadenizo Mustafa, Mustafa Ağa.
  • Kozköy: Hışır Mustafa, Gırban Mustafa, Dındıko Mehmet, Paşo Bekir, Emir oğlu Hacı, Tokmak Mustafa, Düşüno Yusuf, Pangılo Hasan.
  • Şadı & Üçtaş: Kandazo Mustafa, Alagözo Ali, Körtemelin Bilal, Çolako Hacı Hasan, Gazuk Koparan Ahmet, Çolak Ali Osman.
  • Şıhlı & Uluköy: Lebediro Mustafa Çavuş, Cafaro Hasan Çavuş, İki Bacalı Ali Ağa, Hakkı Ağa, Yakup Çavuş, Yağuboğlu kardeşler.
  • Diğer Bölgeler: Tomoğlu İsmail, Gürcü Deli Reşit, Yamiçoğlu, Micanoğlu, Tonyalı Muhammed Hafız, Hamzabaşoğlu Osman Çavuş.

Yerel anlatılarda Osman Ağa’nın 700-800 kişilik bir grupla savunma yaptığı, Harşit ve Kürtün bölgesinde Hakkı Ağa’nın milislere komuta ettiği, Kırımlı Hasan’ın askerlere su taşıdığı gibi cephe gerisi dayanışma örnekleri aktarılmaktadır.

Cephe Gerisi: Lojistik, İaşe ve Sağlık Hizmetleri

Savunma hattının ayakta kalması, cephe gerisindeki güçlü üretim ve sevk ağı sayesinde mümkün olmuştur:

  • Espiye Adabük ve Öküz Çekeceği: Adabük’te askerî kışla veya üretim merkezinde hayvan kolonları, yularlar, çoraplar dokunmuş; bu malzemeler Tepealan’daki “Öküz Çekeceği” adı verilen ana sevk ve idare noktasına gönderilerek birliklere ulaştırılmıştır.
  • Kez ve Üçtaş Fırınları: Akköybaşı ve Küçük Gölcüvez hattında kurulan askerî fırınlar ve depolar, ileri hatlardaki askerlerin ekmek ve iaşe ihtiyacını karşılamıştır.
  • Seyyar Hastaneler: Yaralıların ilk tedavisi ve tahliyesi için dört ana sağlık merkezi kurulmuştur: Güce Seyyar Çadır Hastanesi, Espiye Andoz Kalesi çevresindeki 27. Kafkas Seyyar Çadır Hastanesi, Giresun Seyyar Menzil Hastanesi ve Ordu Seyyar Hastanesi.

Birliklerin Konuşlanması, Değirmenler ve Köprüler

Bölgedeki askerî tertibat kapsamında, Birinci Kafkas Ordusu’nun Şiran–Erzincan–İliç hattında, İkinci Kafkas Ordusu’nun ise Şiran–Tirebolu hattında konuşlandığı askerî kaynaklarda yer almaktadır. Gırçak (Kırçak) Yaylası’nın yedek mevzi olarak kullanıldığı; 3. Tabur, 18. Tümen ve 37. Fırka’nın bölgede görev aldığı belirtilmektedir.

Savaş yıllarında gıda tedarikinin sürmesi için Aslancık, Karaahmetli, Köseler, Orta Cami, Halaşlı ve Sekü köylerindeki değirmenler stratejik işlev görmüştür. Aynı zamanda Rus kuvvetlerinin ilerleyişini kesmek amacıyla Osmanlı birlikleri ve milisler tarafından stratejik köprüler imha edilmiştir. Yıkılan bu köprüler şunlardır:

  1. Tirebolu Köprübaşı Köprüsü
  2. Aslancık Köprüsü
  3. Eymür Köprüsü
  4. Kozköy Köprüsü
  5. Harşit Köprüsü
  6. Doymuş Köprüsü
  7. Şadı Köprüsü
  8. Üçtaş Yanıkköprü
  9. Uluköy Köprüsü
  10. Araköy Köprüsü
  11. Koruyana Köprüsü
  12. Torul Köprüsü

Tarihî Zaman Çizelgesi ve Hafıza Alanı Vizyonu

Ekim 1915’te başlayıp Şubat 1918’e kadar devam eden Harşit Savunması; savunma hattının oluşturulması, şiddetli çatışmalar ve yerel direniş, lojistik ikmalin sağlanması ve 1918’de cephe hattının değişimi olmak üzere dört ana safhada incelenmektedir.

Kafkas Cephesi’ndeki tüm şehitlerin aziz hatırasını onurlandırmak ve Harşit Vadisi’nin tarihî mirasını bir “açık hava hafıza alanına” dönüştürmek için kapsamlı bir vizyon önerilmektedir:

  • Tarihî Envanter ve Dijital Atlas: Mevzi, şehitlik, köprü, hastane ve değirmenlerin koordinatlı olarak dijital haritalara işlenmesi.
  • Sözlü Tarih Arşivi: Köy büyüklerinden derlenen hatıraların sesli ve görüntülü kayıt altına alınması.
  • Şehitlik ve Mezarlık Tespitleri: Mezar kitabelerinin okunması ve askerî kayıtlarla eşleştirilmesi.
  • Kültür ve Eğitim Rotaları: Alanların bilimsel verilerle işaretlenip bilgilendirme panolarının yerleştirilmesi ve belgesel yapımlarıyla akademik iş birliklerinin artırılması.

Tarih yalnızca askerî harekâtlardan değil, bölge halkının fedakârlığından ve cephe gerisi lojistiğinden oluşan bir bütündür. Belgelerle ve saha araştırmalarıyla desteklenen bu tarihî miras, gelecek nesillere aktarıldığı ölçüde yaşayan bir hafızaya dönüşecektir.

Cevap bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir